Rabu, 23 Desember 2009

UKUA JO JANGKO NAN SALAPAN

KERAPATAN ADAT NAGARI KOTO AN IV
KECAMATAN PAYAKUMBUH BARAT
Jl. Soekarno-Hatta Telp.
KODYA DATI II PAYAKUMBUH 26624


UKUA JANGKO NAN SALAPAN DALAM ADAT

Ukua jo jangko dalam adapt adolah salapan parakaro.

Nan partamo , Nak luruih rantangi tali, bakato manuju alua barundiang basandi bana, kecek nan lamah lamah lambuik, rundiang nan lamak lamak manih, condong jan kamari pai, usah manyimpang kiri kanan, luruih manantang barih adat, karano sasungguahnyo , lamah lambuik itu anak kunci bagi sagalo manusia.

Nana kaduo, nak tinggi naiakkan budi, pantangkan paham kalahiran, randah hati jatuah martabat, hilang amanat runtuah soko, oaham mamanjek mako naiak, bana nan maanjuang tinggi, takasia mambao turun, budi manusia manjadi racun.

Malah paham mamanjek kaateh
Tandolah naiak budi marangkak
Malenggak tidak lai tapampeh
Kok tagak tidak lai tasundak
Sipat nan ampek jadi landasan
Janjang naiak martabat nana man
Tagak di barih jo balabeh
Budi tak mungkin kalangkahan
Lah gadang karano pungkam
Lah tinggi sabab dek rueh

Nan katigo, nak haluih baso jo basi, muluk manih gulo dibibie, baso baik calempong kato, didalam cupak nan piawai, itu nan adat sopan santun, tak kurang raso pariso, raso haluih pariso tajam, tatap didalam ronggo hati, hiasan batin sanubari.

Haluih budi misti membayang
Labie dirunding jo bicaro
Tando haluih kilek lah datang
Tando licin cahayo tibo

Nan kaampek, nak mulia tapati janji, walau bak mano sangkuk pauk, mano bak mano sangketonyo, maro malintang manghalangi, kok tidak maambek bona, dikabuang batang nan malintang, dikupak dahan nan maambek, disekah rantiang nan mangaik, dipatah diaplituakkan, asa ikora lai bauni, cibo di jonji di lalang juo.

Tidak nan mulia dari jonji
Tidak nan tuguah dari buek
Panijau lauk aka budi
Buek toguah jonji nan borek

Nan kalimo, nan elok lapangkan hati, elok soba pohom lilah, nan tonang hulu bicaro, kalau batinggang dinan suliek, padang sompik alamnyo leba, dunie kucuk buminyo loweh, dalam bilek rumah tasimpannya, kamato saruang dimasukkan, sabuah jalan tompek lalu, sapuluah jalan bakeh suruk.

Sompik nan galip babinaso
Pandoreh badan manangguangkan
Batimbun dondam jo sangketo
Jo lapang hati mandamaikan

Nan kaanam, nak kokoh paham di kunci, diam lauk tak barombak, togak dipandang tak barangin, walau bak mano dabua ombak, bago babagai ragam dunie, bakinco luluak jo karang, tagendeng alam tompek togak, pohom totap pikiran sunyi, ijtihat nan tompek togak, nan bona bokeh bagantuang, kok duduka pantang bakisa, sontuang poham pandapek budi, di budiman batamunyo.

Sungguah bak pimpiang di lereng
Batang lomah dipupuk ribuik
Walaupun kamari tagendeng
Pungkam tunggua pantang tabubuk

Nan katujuah, nak labo bueklah rugi, bajorieh manontang buliah, marugi manontang labo, tak sogan basusah payah, ujuk joy akin pakaianno, sondinyo sungguah bausaho, pokok banyak labo basakik, malah dek ujuk manjalankan, Tuhan pangsieh ba pambori.
Adonyo omeh jo sangketo
Lahienyo tubuah jo panyakik
Tumbuahnyo padi jo siangan
Taga dek totap bausaho
Talambek ranyo tobik
Buah nan boneh ka balasan
Jarieh payah untuang di adu
Cinto nan baiek di doa’akan
Baleh basakiek daulu
Kok lai kasonang kemudian

Nan kasalapan, nak kayo kuek mancari, tidak manontang jauah ampiang, ditompuang caro-caronyo , tigo dekniniak nan biaso,
Partamo buni dilambang, diarambah somak jo baluka, ditukiang tanah ditanami, asa longkok rukun jo syarat, tak cukuk satahun jaguang, manjulai pucuak nan mudo, mambukuang isi ditanah, barayun buah nan masak, olun sodang lah balobieh, tibolah aka nan samparono, kasih santun ka nan banyao, itu nan jonjang bekeh kayo.
Kaduo lauk di ronangi, sampan pangayuah dihibati, tangkai komudi di pogangkan, pandai marapek dalam aie, patah galah biduak tatumbuak, kurang dayuang tak laju, tapi kok tau kobalo angin, layie tajoak angina tibo, sampan solam-solam basah, ditaluak labuhan mambongkanyo, runuk jo budi lah nan nyato, awai jo pohon mangko dapek
Nan katigo, jarianglah angin, pasihat tubuah nan mudo, baiki kopak nan rimbun, sayok nan dareh jan marobuang, salosaikan ikua nan panjang tobang ka awan jang manggamo, usah comeh di pusiang angina, jan tagamang dek limbubu, iduik di awang sigimawang, kok mujua malambuang tinggi, kok malang patahlah kopak, jan rusuah disayok rumpang, robuang mudo tumbuah pulo, bogo kok jio-jio patuang, bungo angina disembah juo,

Walau dilauk jo di bumi
Miki diawang si gumawang
Tani tukang jo rogo nilai
Dek nak kayo kuek mancari
Takadie juo di pakalang
Gorak di Tuhan mangko sampai

Itulah ukua jangko dalam adapt, yakni salapan parkaro. Kalau lah diketahui diamakan, ukua jangko nan salapan dalam adat, lah bak tarotik urang sumbayang, masuaklah saroto tau, kalua lah saroto takuk, kok batanam lah di dalam paga, bakato di alua patuk, lah elok salrendang dunie, lah baiek patuk diliek, malah longkok rukun jo syarat, ka sosi bona na tujuah, adat bajalan sandirian.

Gantang di bodi caniago
Cupak dikoto piliang
Dunie abih kuamat tibo
Labuah luruh jalan basimpang

Kok tidak diketahui jo dipakai, ukue jangko nansalapan dalam adapt lah bak nagori tak batabuah, bak kubu di dalam rawang, kato bak balalai gajah, ba rundiang bak katiak ula, baalemu kapalang poham, bapikie soba tak ado, angan panjang, itikat salah, diakhirat mangkonyo tontu, Allah Taal mambagikan.

LIMBAGO JALAN BATOMPUAH
ITU KAROJO NINIAK MAMAK
SARUGO DIIMAN TOGUAH
NAROKO DILAKU AWAK






PACAHAN2 CUPAK ASLI
DIDALAM UNDANG-UNDANG ADAT MINANG
































HUKUM DIDALAM CUPAK ASLI

































KETERANGAN HAKIM DIDALAM CUPAK ASLI

































KETERANGAN BONA DIDALAM CUPAK ASLI



































































PENGERTIAN ADAT
1. Kata “Adat” berasal dari kata sangsekerta yang terjadi dari “A” dan “Dato”. ”A” artinya tidak dan ”Dato” artinya sesuatu yang bersifat kebendaan. Jadi kata adat berarti sesuatu yang tidak bersifat kebendaan (moril).
2. Kata :Adat” dengan memakai koma terbalik ke atas, berasal dari kata Arab yang dituliskan dengan eja dalam huruf Arab ( ), bereati kebiasaan yang telah berulang-ulang kali sehingga dikenal dalam masyarakat.

”Berkatab beradat, duduk beradat, berjalan beradat, makan minum beradat”, dan sebagainya, ini berarti apabila kiata akan berkata, duduk atau tegak, berjalan, makan atau minum hendaklah dilakukan menurut aturan-aturan yang berlaku. Jadi tidak sesuka hati kita saja. Ada sesuatu yang mengatur kita. Demikian pula hubungan kita sesamam manusia, dengan harta benda, dengan pemerintah, dengan hukum dan sebagainya; semua ada yang mengaturnya. Sesuatu yang mengatur kita inilah yang dikatakan ”Adat”. Kalau kita simpulkan, bahwa adat adat itu adalah sesuatu yang mengatur hidup dan kehidupan masyarakat menjadi tertib dan aman, sehingga menjadi susunan yang teratur.
Adat dapat dikatakan sebagai Undang-undang yang tidak tertulis yang harus dipakai diikuti dan dita’ati setiap anggota, masyrakat.
Sampai disini bertemulah antara maksud makna kata ”Adat” dari kata sangsekerta dan ”Adat” dari kata Arab. Yang pertama menuju mengatur moril (tingkah laku dan budi), yang kedua juga menuju kesana, karena setiap yang benar dibiasakan sehingga dipakai dan dikenali, ditimbang dengan pertimbangan akal dan baik menurut ukuran kemasyrakatan Minangkabau, yang disusun sesuai dengan kebiasaan hidup Minangkabau. Penyusun pertama adalah Datuak katumanggungan dan datuak Parpatiah Nan Sabatang.
”Adat adalah kebeberapaan ayang disusun yang berkaitan dengan aturan”

DASAR ADAT MINANGKABAU
Adat minangkabau adalah suatu pandangan hidup yang berpangkal kepada ”Budi” dan mendapat utama dalam pergantian hidup beradat, karena budi itulah sebagai anak kunci membuka pintu hati manusia. Orang takut berutang budi, seperti tersebut di dalam pantun:


Pisang ameh nan balayio
Pisang lidi di ateh peti
Hutang ameh buliah dibayia
Hutang budi dibao mati
Pulau pandan jauah dipandan
Dibaliak pulau angso duo
Hancua badan dikanduang tanah
Budi bayiak dikanang juo
Patitah adat :
Nan kuriak ioalah kundi
Nan merah iolah sago
Nan bayeak iolah budi
Nan indah adolah baso
Nak urang koto ilalang
Nak lalu ka pasa baso
Budi jo saopan kalaulah hilang
Hilanglah raso jo pareso

Tegak dan teguhnya adat karena ia berdasarkan :
Alua, patuik, mungkin, raso, pareso
”Urang Makah mambawo taraju
Urang Baghdad mambawo talua
Talua dimakan bulan puaso
Rumah gadang basandi batu
Adat basandi alua
Alua itu ka ganti rajo”
”beradat di ateh patuik, manarah manuruik alua”
Sumber adat :
”Panakiek pisau sirauik
Batungkek batang lintabuang
Salodang ambiak ka niru
Satitiak jadikan laniak
Sakapa jadikan gunuang
Alam takambang jadi guru”
Adat bersumber dari ketentuan dari alam (alam semesta). Alam itu antara lain : daratan, lautan, gunung, bukit, lurah, batu, air, api, tumbuh-tumbuhan, hewan, langit, bumi, bintang, matahari dan sebagainya.
CONTOH-CONTOH :
” Bulek aia ka pambubuah
Bulek kato ka mupakat
Bulek baru digolengkan
Picak baru dilayangkan”
Ketentuan tentang air, kato, bulek dan picak dijadikan dasar bagi ajaran adat, yaitu ”kato mupakaik”.
Dapat pula ditemui dalam ketentuan alam seperti bidal.
”Badanciang bak basi
Saciok bak ayam
Harimau mati maninggakan balang
Gajah mati maninggakan gadiang
Manusia mati maninggakan pusako (jaso)
Balai bapangkek naiak
Maninggakan jaso jo pusako”
Manusia bapangkek turun
Maninggakan jaso jo pusako

GUNA ADAT
Nagari nak nyo aman
Anak nagari nak sentosa
Ramai hampia sangketo jauah
Nan tuo jan mangusiak
Nan gadang jan malendo
Cadiak jan maniayo
Bujang jan tajua, ketek jan talendo.

SOSIAL
“Singkek uleh mauleh, kurang takuak manukuak
Rusuah bapujuak, tangih baantokkan
Jatuh basambuik, tagamang bajawek
Hilang bacari, luluih basalami.”


EKONOMI
”sawah ladang, banda buatan
Bumi sanang, padi manjadi
Jaguang maupiah, antimun mangrang bungo
Lado jo taruang ayun ayunan.”

POLITIK
Taganang bajelo-jelo, kandua badantiang-dantiang (diplomasi)
Talak angsua (toleransi)
Manggampali (solider)
”Tagak maninjau jarak, duduak marawuik ranjau”

TAMPAT SALAH

Tampat salah di dalam koto jo nagari adaolah pado ampek peraturan.
Nan partamo = salah menuruik peraturan adat
Nan kaduo = salah manuruik paraturan syara’
Nan katigo = salah takarajoan dek undang
Nan kaampek = salah manuruik aturan cupak
Larangan undang-undang nan ampek itu adalah tigo puluah duo banyaknyo.
Yaitu :
Anam nan dilarang adat
Anam nan dilarang syara’
Duo baleh undang (piil kejahatan)
Salapan nan dilarang cupak.
Kalau salah menuruik paraturan adat – hukum atau taksiran.
Kalau salah manuruik pareaturan syara’ – fashu wasfahu.
Kalau salah dek mangrajoan undang – dando sarato apuang
Kalau salah manurik paraturan cupak – sakek suruik talangkah kumbali.
Nan dikatokan salah manuruik paraturan adat, yaitu :
Nan partamo - salah makan
Nan kaduo - salah tariak
Nan katigo - salah jua
Nan kaampek - salah hibah
Nan kalimo - salah kato
Nan kaanam - salah kurenah.
Salah makan, yaitu sebagai pipik makanan makanan anggang, atau anggang makanan makanan pipik.
Salah tariak, yaitu salah manariak untuak nan duduak samo randah nan tagak samo tinggi. Sebagai antaro mamak dengan bako, atau antaro mamak samo mamak.
Salah jua, yaitu sebagai manjua korong kampuang dan nan indak bapatuan. Manjua harato syarikat dengan tidak sepakat nan berhak.
Salah hibah, yaitu mambarikan harato pusako dengan tidak sepakat sagalo warih.
Salah kato, yaitu partamo kato nan manyakiti, sabagai maamub jo mamaki. Nan kaduo kato nan mambari malu, sabagai bacaruik-caruik dimuko umum.
Salah kurenah, yaitu partamo kurenah nan manyakiti hati, sebagai urabg tidak ado nan dijapuik, tidak ado nan dianta, tidak ado nan diisua, tidak ado nan dipareso. Kurenah nan mambari malu, yaitu batilanjang dimuko rapek.

Nan anam larangan syara’, yaitu :
Nan partamo - mahantikan suruah Allah jo Rasul
Nan kaduo - mangarajoan tagah Allah jo Rasul
Nan katigo - ria jo tama’, ma ngupek jo takabua
Nan kaampek - kisik jo khianat
Nan kalimo - manilangkai dalam ’idah
Nan kaanam - nikah tak bawali

Nan salapan larangan cupak, yaitu :
Nan partamo - manyalang tak namuah mahantakan
Nan kaduo - hutang tak namuah mambayia
Nan katigo - salah tak namuah dihukum
Nan kaampek - miang tak namuah dikikih. Bagabuak tak namuah dihampeh
Nan kalimo - kusuik tak namuah disalasai, karuah tak namuah dipajaniah
Nan kaanam - sasek tak namuah suruik, talangkah tak namuah kumbali
Nan katujuah - babatulan nak namuah bakalaluan
Nan kasalapan - nak namuah baiyo jo bakato.

Nan dikatokan undang (piil kejahatan) nan duo baleh iyolah :
Nan partamo - samun saka
Nan kaduo - tikam bunuah
Nan katigo - upeh racun
Nan kaampek - dago dagi
Nan kalimo - maliang curi
Nan kaanam - lancuang kicuah
Nan katujuah - sumbang salah
Nan kasalapan - rabuik rampe h
Nan kasambilan - rampok rompak
Nan kasapuluah - tipu tepok
Nan kasabaleh - tapuak tampa
Nan kaduo baleh - sia baka

Nan dikatokan samun, yaitu manyakiti tubuah manusia sangajo maambiak haratonyo.
Nan dikatokan saka, yaitu manyakiti tubuah manusia sangajo untuak manghilangkan nyawonyo.
Nan dikatokan tikam, yaitu manyakiti tubuh manusia dengan sangajo jo sanjato tajam.
Nan di katokan bunuah, yaitu manyakiti manusia dengan sangajo untuk manghilangkan nyawonyo.
Nan dikatokan dago, yaitu mambuek huru hara di dalam nagari.
Nan dikatokan dagi, yaitu mambantah adat nan sah, yaitu adat nan kewi.
Nan dikatokan maliang, yaitu maambiak harato urang nan didalam simpanannyo, kutiko urang punyo indak tau, sangajo kauntungan.
Nan dikatoka curi, yaitu maambiak harota urang dilua simpanan, sangajo kauntuangan.
Nan dikatokan lancuang, yaitu mamuliakan barabg nan hino, sangajo kauntuangan.
Nan dikatokan kacuah, yaitu maubahi nan sabananyo.
Nan dikatokan sumbang, yaitu piill kalakuan yang tidak saumpamonyo.
Nan dikatokan salah, yaitu manyatubuhi parampuan urang lain.
Nan dikatokan rabuik, yaitu maabiak harato urang, lalu dilarikan.
Nan dikatokan rampeh, yaitu maabiak harato urang lalu dilariakn, sangajo kauntuangan.
Nan dikatokan rampok, yaitu tidak jo usua jo pareso, sangajo kauntuangan.
Nan dikatokan rompak, yaitu masuak ayau naiak ka korong kampuang urang dengan kekerasan tidak ado nan diulua tidak ado nan dianta.
Na dikatokan tipu, yaitu mambawo urang jo muluik manih, sangajo maniayonyo.
Nan dikatokan tapok, yaitu mambaok urang jo muluik manih sangajo maniayo jo maambiak haratonyo.
Nan dikatokan tapuak, yaitu malakekkan piil kesalah satu tubuah sangajo tidak manyakiti.
Nan dikatokan tampa, yaitu malakeekan pill ke salah satu tubuah, sangajo manyakiti.
Nan dikatokan sia, yaitu malakekkan api (mamanggang) sasuatu jo mukasuik bukan maaniayo.
Nan dikatokan baka, yaitu malakekkan api pado barang sesuatu (mamanggang sasuatu) jo mukasuik ka maaniayo.
Samun saka bapadang badarah
Tikam bunuah bangkai tajelo
Upeh racun batabuang sayak (siso makan)
Dago dagi takajuik tagampa urang
Maliang curi batando biti
Lancuang kicuah tali gantungan
Sumbang salah dalam khalwat
Babuik rampeh tatala takaja
Rampok rompak babuah tangan
Tipu tepok bakaadaan
Tapuak tampa babakasan piil
Sia baka napuntuang saluah.


UNDANG-UNDANG NAN DUO PULUAH
Undang-undang nan duo puluah yaitu salapan yali undang, pandapekkan jalan tuduah (undang-undang jayuah kaateh), anam pandapekkan jalan cemo (undang-undang jatuah kabawah).
Tali undang yaitu :
Nan partamo - tuduah
Nan kadua - cemo
Nan katigo - tambang
Nan kaampek - ciak
Nan kalimo - jatuah bahambatan
Nan kaanam - hampia batungguan
Nan katujuah - adia dipakai
Nan kasalapan - cabua dibuang.


Pandapekkan jalan tuduah (undang jatuah kaateh) :
Nan partamo - talalah takaja
Nan kaduo - tatando tabiti
Nan katigo - taikek takungkuang
Nan kaampek - tarancang tarageh
Nan kalimo - tatambang ciak
Nan kaanam - tatangkok tangan
Tatalah takaja, yaitu katahuan urang jaek lah malakuan kasalahan, lalu dikaja dek urang banyak, tidak dapek. Tapi ruponyo alah lah tampak dan romannyo alah lah nyato. Itulah yang dinamokan tatalah takaja, banamo barawa manulang bukuk lah basuluah matohari, bagalanggang mato nan banyak, tak dapek ba tidak lai.
Nan tatando yaitu kutiko si jaek malakuan salah, lalu sanjato katubuahnyo. Pagi-pagi datang urang nan taaniayo tu kapado panghulu mancaritokan keadaan itu.baru dapek urang na luko itu, mako diparesolah dimano nan lukonyo. Kalau katarangannyo indak nyato urang itu dituduah. Kalau tanyatokan inyo lapeh. Yabiti, yaitu dapek barang urang nan taaniayo pado seseorang. Nyato barang urang na taaniayo, tapi indak ditanyokan samo urang nan mamiliki dari mano asanyo, mako urang itu dituduah. Tapi kalu tatarangkan dimano dapeknyo, mako lapehlah urang itu.
Taikek takungkuang, yaitu si runciang tanduak, si bangkak kaniang duto muluiknyo. Ukato ditanyokan kapadonyo, dimanonyo pado malam urang kamaliangan. Mako dikatokannyo ka rumah si anu. Tapi sasudah ditanyokan ka si anu itu tanyato tidak, dan sirunciang tanduak dan jo sibangkak kaniang nyato dutonyo; mako uramg itu dituduah.
Tarancang tarageh, yaitu urang nan sadang mamiilkan sumbnag salah, tapotongvrambuiknyo atau talungkeh pakaiannyo, atau luko tubuahnyo. Mako urang itu dituduah.
Tatambang ciak, yaitu dapek barang urang nan taaniayo pado urang naa mambali. Kutiko sipambali dipareso, ditunjuakannyo urang nan manjua kapadonyo. Lalu dipareso urang nan manjua itu. Kalau tatarangkan dimano pulo dapek barang itudek urang itu, makpo ciak bajalan kapado urang nan kaduo itu. Kalau urang nan partamo indak dapek manarangan dimano dibalinyo, mako ciak hinggo nan di partamo sajo. Dimano tidak tatarangkan, mako disitu tambang dilantak. Itulah nan dinamokan sijaek kaputusan tali, tak dapek batidak lai.
Nan tatangkok tangan, yaitu katiko si jaek malakukan kusalahan, dapek barang nan diambiaknyo ditangannyo, dan tatangkok pulo tubuahnyo. Itulah nan dinamokan ayam dapek dek musang, tak dapek batidak lai.
Kaanam-anamnyo itu banamo undang-undang dahulu, yaitu jatuh kaateh.

Pandapekkan jalan cemo adolah anam banyaknyo :
Nan partamo - basuriah bak sipasin
Nan kaduo - bajajak bagai bakik
Nan katigo - bajajak barunuik
Nan kaampek - tabayang tabubia
Nan kalimo - kacendorongan mato urang banyak
Nan kaanam - kutiko anggang lalu atah jatuah
Nan dikatokan basuriah bak sipasin, yaitu kutiko urang kahilangan ado urang lari dari tampek itu. Mako urang lari itu cemo.
Nan dikatokan bajajak bagai bakik, yaitu kutiko urang kahilangan, mako adolah urang datang dari arah tampat mambawo barang, baiak manjujuang atau mangapik atau manjinjiang, siang ataupun malam. Mako urang nan mambawo barang itu dicemo.
Nan dikatokan bajajakbarunuik, yaitu hilang runuik pado satu kampuang, timbua jajak pado suatu kampuang atau pado suatu nagari, dimaso urang kahilangan. Mako urang itu dicemo.
Nan dikatokan tabayang tatabui, yaitu kaba nan ado tandonyo kutiko urang kahilangan, mako urang itu dicemo.
Nan kucindorongan mato urang banyak, yaitu sabalun urang kahilangan, ado urang itu dalam kemiskinan. Tapi sesuadah urang kahilangan, mako hiduik urang itu mewah dengan tobo-tibo sajo. Mako sesudah dipereso hakim dimano dapek kekayaan, kalau tatarangkan dek urang itu, mako lapehlah. Kalau indak tatarangkan, mako uarng itu dicemo.
Nan dikatokan katiko anggang lalu atah jatuah, yaitu sakutiko urang itu lalu, mako kahilangan urang na ditampat lalu nyo itu. Itulah nan pandapekkan jalan cemo. Kanam-anamnyo itu banamo undang-undang kamudian, yaitu jatuah kubawah.

Tidak ada komentar:

Posting Komentar